Reklama

Diamenty oczyszczą wodę z wiecznych chemikaliów? Naukowcy z Gdańska dostali 1,6 mln zł, żeby to udowodnić

Dr inż. Mateusz Ficek, kierownik projektu po stronie polskiej, Laboratorium Syntezy Innowacyjnych Materiałów i Elementów na WETI PG.
Dr inż. Mateusz Ficek, kierownik projektu po stronie polskiej, Laboratorium Syntezy Innowacyjnych Materiałów i Elementów na WETI PG. / Fot. Krzysztof Krzempek / Politechnika Gdańska
Naukowcy z Politechniki Gdańskiej i Uniwersytetu Mariborskiego chcą stworzyć nowy materiał hybrydowy, który zrobi z PFAS, czyli tzw. wiecznymi chemikaliami, dwie rzeczy naraz: wyłapie je z wody i od razu rozłoży za pomocą światła i prądu elektrycznego. Narodowe Centrum Nauki przyznało na te badania ponad 1,63 mln zł w konkursie OPUS 30+LAP/Weave.

Zyskaj dostęp do bazy artykułów z „My Company Polska” Zamów teraz!

Reklama

Czym są PFAS i dlaczego to problem

PFAS to bardzo duża rodzina związków chemicznych wytworzonych przez człowieka. Nie przepuszczają wody ani tłuszczu i znoszą wysoką temperaturę. Znajdziemy je między innymi w patelniach z powłoką nieprzywierającą, kurtkach przeciwdeszczowych, opakowaniach na żywność i kosmetykach.

Ich największy atut, czyli trwałość, to jednocześnie ich największa wada. W przyrodzie praktycznie się nie rozkładają, łatwo wędrują razem z wodą i odkładają się w organizmach. Badania naukowe wskazują, że mogą mieć związek z osłabieniem odporności, problemami z wątrobą i tarczycą, podwyższonym cholesterolem oraz niektórymi nowotworami. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem już w 2023 r. uznała PFOA, jeden ze związków z grupy PFAS, za czynnik rakotwórczy dla ludzi.

Unia zaostrza przepisy

Unia Europejska pracuje obecnie nad jednymi z najszerszych ograniczeń PFAS. Mają objąć ponad 10 tys. związkówi większość branż, które z nich korzystają. 26 marca 2026 r. Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) ogłosiła, że jej dwa komitety naukowe, Komitet ds. Oceny Ryzyka (RAC) i Komitet ds. Analiz Społeczno-Ekonomicznych (SEAC), popierają ograniczenie w całej UE. Ostateczna opinia SEAC ma być gotowa do końca 2026 r. Gdy obie opinie zostaną przyjęte, ECHA przekaże je Komisji Europejskiej, która przygotuje projekt ograniczenia do dyskusji i głosowania. 

Zmiany obejmują już też to, co płynie z kranu. Od 12 stycznia 2026 r. w całej UE, także w Polsce, obowiązują nowe normy jakości wody pitnej z limitami dla PFAS: 0,5 µg/l dla „PFAS ogółem” i 0,1 µg/l dla „sumy PFAS”, czyli wykazu 20 związków z tej grupy. Gdy limity zostaną przekroczone, państwa członkowskie muszą obniżyć poziom PFAS i poinformować o tym mieszkańców. 

Czy da się skutecznie usuwać PFAS?

Właśnie nad tym przez trzy lata będą pracować naukowcy z Polski i Słowenii. Projekt nosi nazwę „Heterogeniczne katalizatory węgiel-węgiel do mineralizacji PFAS: Badania podstawowe procesów fotoelektrochemicznych na elektrodach polimerowodiamentowych o strukturze sp²/sp³” (C4PFAS). Po polskiej stronie badaniami kieruje Politechnika Gdańska.

– Usuwanie związków PFAS z wody jest dziś możliwe, ale głównie przez ich wyłapywanie z użyciem węgla aktywnego, żywic jonowymiennych, czy w procesie odwróconej osmozy. W efekcie powstają skażone złoża i koncentraty, które ktoś musi potem zutylizować, najczęściej w wysokich temperaturach. Prawdziwe niszczenie PFAS, np. wysoko temperaturowe spalanie, wciąż jest drogie energetycznie – tłumaczy dr inż. Mateusz Ficek z Katedry Optoelektroniki na Wydziale Elektroniki, Telekomunikacji i Informatyki PG, który kieruje projektem po polskiej stronie. – Dlatego, szukamy materiału, który nie tylko wyłapie PFAS z wody, ale też je rozłoży. Obecne metody zwykle robią jedno z dwóch. Albo zatrzymują PFAS, na przykład na węglu aktywnym czy membranach, i wtedy problem przenosi się na zużyty filtr, albo niszczą je, ale zużywają przy tym bardzo dużo energii.

Dr inż. Mateusz Ficek w Laboratorium Syntezy Innowacyjnych Materiałów i Elementów na WETI PG. Fot. Krzysztof Krzempek / Politechnika Gdańska

Dwa materiały, jedna elektroda

Zespoły podzieliły się pracą. Naukowcy z PG będą wytwarzać w plazmie mikrofalowej elektrody z diamentowych nanostruktur domieszkowanych borem i sprawdzą, jak rozkładają one PFAS pod wpływem światła i prądu. Zespół z Uniwersytetu Mariborskiego, którym kieruje doc. dr Sebastijan Kovačič, stworzy fluorowane, porowate polimery, które wybiórczo przyciągają PFAS, i zbada, jak działają jako fotokatalizatory, czyli materiały przyspieszające reakcje chemiczne pod wpływem światła. Najważniejsza część projektu to wspólne połączenie obu materiałów w jedną elektrodę.

– Każdy z dwóch składników osobno jest znany. Nasze wcześniejsze badania pokazały, że elektrody diamentowe domieszkowane borem skutecznie rozkładają PFAS, i to aż do mineralizacji, czyli całkowitego rozbicia cząsteczek. Z kolei fluorowane polimery porowate badano dotychczas w laboratoriach jako sorbenty i fotokatalizatory – mówi dr inż. Mateusz Ficek. – Według przeglądu literatury, który zrobiliśmy przy pisaniu wniosku, nikt jednak dotąd systematycznie nie połączył tych dwóch materiałów w jedną hybrydową elektrodę do fotoelektrochemicznego niszczenia PFAS. To będą jedne z pierwszych takich prób.

Kto za to płaci

Projekt dostał ponad 1,63 mln zł w konkursie OPUS 30+LAP/Weave Narodowego Centrum Nauki. To edycja dla projektów realizowanych we współpracy z zagranicą: polski zespół finansuje NCN, a słoweński słoweńska agencja ARIS.

Grafenowy „las” z plazmy

Dr inż. Mateusz Ficek pracuje w zespole prof. Roberta Bogdanowicza. Zajmuje się wytwarzaniem elektrod węglowych, głównie cienkich warstw diamentowych i węglowych nanościan domieszkowanych borem. Nanościany wyglądają jak gęsty „las” pionowo ustawionych, kilkuwarstwowych ścianek z grafenu. Dzięki temu mają ogromną powierzchnię.

– Można powiedzieć, że hodujemy je w plazmie mikrofalowej. Dobierając skład gazów i domieszki, możemy dopasować ich strukturę i właściwości elektryczne do konkretnego zastosowania – wyjaśnia naukowiec. – Takie materiały mają szerokie zastosowanie, od elektroniki i czujników po ochronę środowiska. Tym ostatnim obszarem, czyli oczyszczaniem wody z trwałych zanieczyszczeń takich jak PFAS, zajmę się w projekcie C4PFAS.

Źródło: Politechnika Gdańska 

Reklama

ZOBACZ RÓWNIEŻ

Reklama
Reklama