Więzień pod lupą algorytmu. Tak technologia wchodzi do polskich zakładów karnych

PSORR-PL, czyli Pogłębiony System Oceny Ryzyka Recydywy, to narzędzie używane przez Służbę Więzienną do przygotowania prognozy kryminologiczno-społecznej skazanych. W 2024 r. Akademia Wymiaru Sprawiedliwości opublikowała 119-stronicowy przewodnik dla funkcjonariuszy i pracowników Służby Więziennej, który opisuje założenia systemu, sposób badania, skale i interpretację wyników.

Z dokumentu wynika, że system ma uporządkować ocenę i ograniczyć sytuacje, w których dwóch wychowawców inaczej interpretuje te same informacje. Autorzy przewodnika wskazują, że dzięki wartościom liczbowym różni badacze powinni dochodzić do podobnego kierunku oceny. Narzędzie ma też ograniczyć wpływ pierwszego wrażenia i osobistego nastawienia funkcjonariusza.

Trzy osoby dostarczają dane

Ocena skazanego w systemie PSORR-PL opiera się na informacjach przekazywanych przez wychowawcę, psychologa i funkcjonariusza działu ochrony. Dane trafiają do systemu informatycznego, który tworzy raport wykorzystywany przy przygotowaniu prognozy kryminologiczno-społecznej. Sam wynik nie przesądza o decyzji dotyczącej skazanego. Autorzy przewodnika podkreślają, że stanowi on jedno z kilku źródeł informacji.

System obejmuje prawomocnie skazanych odbywających zasadniczą karę pozbawienia wolności przez co najmniej trzy miesiące. Pierwsza ocena powinna odbyć się w ciągu trzech miesięcy od rozpoczęcia odbywania kary.

Rodzina, pieniądze, zdrowie i praca pod oceną

PSORR-PL analizuje znacznie więcej niż samą historię kryminalną. Wśród czynników statycznych znajdują się m.in. wcześniejsza karalność, problemy wychowawcze, wcześniejsze pobyty w więzieniu i zachowanie podczas poprzednich kar. Osobno system ocenia tendencje agresywne.

Najszerszą grupę stanowią czynniki dynamiczne. System bierze pod uwagę siedem obszarów: warunki środowiskowe, finanse, zdrowie psychiczne, zaburzenia sfery seksualnej, relacje rodzinne i sieć wsparcia, zachowanie i oddziaływania korekcyjne oraz edukację i zatrudnienie.

Wynik nie może spaść poniżej 20 proc.

System prezentuje wyniki na skali od 20 do 100 proc. Im wyższa wartość, tym większe znaczenie danego obszaru dla ryzyka powrotu do przestępstwa. Autorzy świadomie ustawili dolny próg na 20 proc., aby uniknąć sytuacji, w której wynik 0 proc. sugerowałby całkowity brak ryzyka. W poradniku odwołują się też do średniego błędu pomiaru podobnych narzędzi na poziomie 20–30 proc. 

Jednocześnie dokument wskazuje, że system wymagał dalszych badań. Autorzy chcieli zweryfikować rzetelność pytań, klasyfikację czynników oraz wskaźniki psychometryczne. Dopiero po zebraniu większej liczby danych planowali dokładniej określić przedziały wyników, przy których ryzyko recydywy rośnie.

Wiemy, co system sprawdza. Nie wiemy, jak liczy

Publiczny przewodnik PSORR-PL pokazuje katalog danych, które trafiają do systemu, sposób przeprowadzenia oceny i skalę wyników. Wiadomo więc, że system bierze pod uwagę m.in. wcześniejszą karalność, sytuację rodzinną, finanse, zdrowie psychiczne i zatrudnienie. Przewodnik nie ujawnia natomiast wag przypisanych poszczególnym odpowiedziom ani wzoru, według którego powstaje wynik końcowy. Nie wiadomo zatem, czy brak pracy podnosi wynik bardziej niż problemy rodzinne, jak mocno obciąża wcześniejszy pobyt w więzieniu ani jak poszczególne odpowiedzi składają się na wynik od 20 do 100 proc.

Sami autorzy przewodnika przyznali, że wagi i przyjęte normy wymagały dalszej weryfikacji. Dodali też, że dopiero po wdrożeniu systemu i zebraniu większej liczby danych będzie można dokładniej określić przedziały wyników, przy których ryzyko recydywy rośnie.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka wystąpiła do Ministerstwa Sprawiedliwości o udostępnienie m.in. kodu źródłowego programu, pełnej listy czynników i ich wag oraz danych o wynikach fałszywie pozytywnych i fałszywie negatywnych. Chciała też poznać osoby, które konsultowały narzędzie, i ich opinie. Resort informacji nie przekazał, więc HFPC skierowała sprawę do sądu administracyjnego.

Spór o kod i wagi nie oznacza przy tym, że o losie skazanego decyduje jedna liczba. Raport PSORR-PL zawiera także profil czynników dynamicznych, najważniejsze obszary ryzyka, dodatkowe informacje psychologiczne i penitencjarne oraz ocenę stopnia demoralizacji. Na tej podstawie wychowawca formułuje i uzasadnia ogólną prognozę kryminologiczno-społeczną, która dopiero wtedy trafia do procesu decyzyjnego.

PSORR-PL nie decyduje więc za sąd, ale jego wynik wpływa na rozstrzygnięcia o tym, czy skazany może czasowo opuścić zakład albo wcześniej wyjść na wolność. Dlatego pytanie o to, jak system liczy, nie dotyczy samej technologii, a tego, jak wiele można powierzyć narzędziu, którego pełnych zasad działania nie znamy.