Reklama

Rusza polskie badanie nad związkiem jelit z rakiem piersi. Prof. Grażyna Jasieńska o odkryciu, które może zmienić medycynę [WYWIAD]

Prof. Grażyna Jasieńska dołączyła do Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk, do której należeli Albert Einstein i Karol Darwin.
Prof. Grażyna Jasieńska dołączyła do Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk, do której należeli Albert Einstein i Karol Darwin. / Fot. archiwum prywatne G. Jasieńskiej
Zespół prof. Grażyny Jasieńskiej z Uniwersytetu Jagiellońskiego rozpoczyna czteroletnie badania nad wpływem bakterii jelitowych na hormony płciowe i ryzyko raka piersi. Naukowcy kompletują sprzęt i planują rekrutację uczestników. Na projekt już końcem ubiegłego roku otrzymali 4,1 mln zł. W rozmowie z My Company Polska badaczka wyjaśnia, co zamierza sprawdzić, dlaczego dotychczasowa wiedza nie wystarcza do oceny skuteczności suplementów hormonalnych i jakie zastosowania mogą w przyszłości przynieść wyniki badań.

Zyskaj dostęp do bazy artykułów z „My Company Polska” Zamów teraz!

Reklama

My Company Polska: Firmy sprzedają już suplementy, które mają regulować hormony kobiet. Tymczasem naukowcy nadal nie wiedzą, jak dokładnie działają bakterie jelitowe, na które te preparaty mają wpływać. Czy biznes wyprzedził naukę?

Prof. Grażyna Jasieńska: W internecie jest mnóstwo stron, które zapewniają, że takie produkty działają. Firmy sprzedają całą masę różnych rzeczy, nawet preparaty dotyczące estrobolomu. To zdecydowanie przedwczesne, bo my o tym estrobolomie naprawdę niewiele jeszcze wiemy. Nie wiemy, co na niego wpływa, a przede wszystkim czy zwiększenie jego różnorodności jest korzystne. Być może nie jest. Prawdopodobnie wiele zależy od indywidualnych cech organizmu.

Podobnie wygląda sytuacja z badaniami nad bakteriami jelitowymi w ogóle. Co chwilę pojawiają się informacje, że określona bakteria zwiększa albo zmniejsza ryzyko jakiejś choroby. Tych rodzajów bakterii jest jednak tak dużo, że przy ogromnej liczbie analiz zawsze można znaleźć jakieś zależności. To nie oznacza jeszcze, że potrafimy świadomie zmieniać skład bakterii jelitowych w sposób, który przyniesie oczekiwane korzyści zdrowotne.

Jesteśmy daleko od etapu, kiedy rzeczywiście możemy zalecać zdrowym ludziom czy pacjentom konkretne sposoby wpływania na określone bakterie jelitowe. Być może w przyszłości będziemy mogli sugerować określone produkty żywieniowe albo opracować skuteczne suplementy. Ale nie jesteśmy jeszcze na tym etapie. Co do estrobolomu to praktyczne zastosowania widzę zwłaszcza w przypadku łagodzenia objawów menopauzy. W tym okresie organizm obniża produkcję estrogenów, więc bakterie, które „zużyte” estrogeny zmieniają w estrogeny aktywne mogłyby tu pomóc. Ale potrzebujemy badań, by rzeczywiście kobietom w tym okresie poprawić jakość życia i zdrowie. Bo przecież nie chodzi o to by sprzedawać preparat, który nic nie robi, albo może i zaszkodzić.

Czym właściwie jest estrobolom i dlaczego producenci suplementów próbują na niego wpływać?

Estrobolom to grupa bakterii jelitowych, które mają zdolność do czegoś, co można nazwać recyklingiem estrogenów. Estrogeny to hormony, które odgrywają bardzo ważną rolę w organizmie kobiet, ale są również obecne u mężczyzn. Wpływają między innymi na dojrzewanie, płodność i wiele aspektów zdrowia. Ich niedobór jest często nieprzyjemnie odczuwalny w okresie okołomenopauzalnym, kiedy spada aktywność jajników.

Organizm produkuje estrogeny, a następnie część z nich przeznacza do wydalenia. Niektóre bakterie jelitowe potrafią jednak zmienić te hormony w taki sposób, że stają się aktywne i ponownie trafiają do krwiobiegu.

Kiedy kilka lat temu trafiłam na badania dotyczące tego zjawiska, pomyślałam: wow, to wszystko zmienia moje myślenie o różnych zjawiskach dotyczących biologii człowieka. Wczesne prace naukowe sugerowały, że nawet do 50 proc. estrogenów może przechodzić taki recykling. Problem polega na tym, że autorzy prowadzili badania na bardzo małych grupach ludzi i pozostawili wiele pytań bez odpowiedzi.

Nie wiemy też, jakie znaczenie ma aktywność poszczególnych bakterii. Sama obecność określonych bakterii w jelitach jeszcze niczego nie przesądza. Muszą one również produkować enzymy, dzięki którym mogą oddziaływać na estrogeny. Jeżeli rzeczywiście mają tak duży wpływ na ilość tych hormonów, może to zmienić nasze rozumienie wielu procesów zachodzących w organizmie kobiety.

Na razie jednak nie wiemy, czy zwiększanie aktywności tych bakterii przynosi korzyści. Dlatego obietnice dotyczące preparatów, które mają wpływać na ten proces, uważam za zdecydowanie przedwczesne.

Pani zespół dostał 4,1 mln zł na badania. Co bakterie jelitowe mogą mieć wspólnego z rakiem piersi?

Estrogeny wpływają na bardzo wiele procesów w organizmie kobiety. Ich poziom ma znaczenie nie tylko dla płodności, ale także dla ryzyka chorób związanych z tymi hormonami, w tym raka piersi. W literaturze naukowej znalazłam podejście, które uważam za dosyć naiwne. Zakłada ono, że jeżeli ktoś ma dużo bakterii zdolnych do ponownego wprowadzania estrogenów do organizmu, to ma więcej tych hormonów, a więc również większe ryzyko raka piersi. Ale niekoniecznie tak jest.

Organizm człowieka ma przecież własne mechanizmy regulacji poziomu hormonów płciowych. Jeżeli bakterie dostarczają dodatkowy estrogen, być może jajniki ograniczają jego produkcję. Nie wiemy tego. Dlatego właśnie postanowiłam zająć się tym zagadnieniem. Chcemy sprawdzić, jak aktywność bakterii jelitowych wpływa na poziom hormonów i w jaki sposób organizm na ten wpływ reaguje.

Czy większa aktywność tych bakterii może zwiększać ryzyko nowotworu, czy organizm potrafi temu przeciwdziałać?

Tego właśnie nie wiemy. Nie można automatycznie zakładać, że większa liczba aktywnych bakterii oznacza wyższy poziom estrogenów, a w konsekwencji większe ryzyko raka piersi. To bardzo skomplikowane zależności. Ja nawet nie mam szczegółowych hipotez dotyczących wyników naszego projektu, ponieważ nadal zbyt mało wiemy o działaniu tego mechanizmu.

Musimy również pamiętać, że estrogeny nie pochodzą wyłącznie z jajników. Po menopauzie ich źródłem jest przede wszystkim tkanka tłuszczowa. Teraz dochodzą do tego jeszcze bakterie jelitowe, które mogą ponownie wprowadzać hormony do krwiobiegu.

Co konkretnie chce Pani ustalić podczas czteroletnich badań? Kiedy możemy spodziewać się pierwszych wyników?

Przede wszystkim chcemy sprawdzić, jakie bakterie jelitowe mają zdolność do ponownego wprowadzania estrogenów do organizmu. Będziemy badać również enzymy, czyli substancje, które te bakterie produkują i dzięki którym mogą wpływać na hormony. Sama obecność bakterii nie wystarczy, żeby ocenić ich działanie.

Druga część projektu dotyczy poziomu hormonów płciowych. Chcemy mierzyć je bardzo dokładnie, ponieważ pojedyncza próbka krwi nie daje wystarczających informacji o zmianach hormonalnych w trakcie cyklu. Dlatego będziemy wykorzystywać próbki śliny. Kobiety w wieku od 20 do 35 lat będą pobierać je codziennie przez cały cykl menstruacyjny.

Następnie przeanalizujemy poziom estrogenów, progesteronu i testosteronu. Zbadamy też sposób odżywiania uczestników oraz ich aktywność fizyczną. Wcześniejsze badania pokazały nam, że styl życia może mieć duże znaczenie dla poziomu hormonów. Chcemy sprawdzić, czy wpływa również na aktywność bakterii jelitowych.

Nie wiemy jeszcze, jakie wyniki przyniesie projekt. Właśnie dlatego te badania są dla mnie tak interesujące.

Do badań potrzebujecie również uczestników. Kogo poszukujecie i jak będzie wyglądał udział w projekcie?

Będziemy poszukiwać kobiet w wieku od 20 do 35 lat, kobiet po menopauzie oraz mężczyzn w wieku od 20 do 35 lat. Uczestnicy będą pobierać próbki kału, żebyśmy mogli zbadać bakterie jelitowe. Będą też pobierać próbki śliny do analizy hormonów.

Do tego dojdą ankiety dotyczące sposobu odżywiania i elektroniczne opaski, które pozwolą nam monitorować aktywność fizyczną. Chcielibyśmy również, żeby każdy uczestnik i uczestniczka brali udział w badaniu w dwóch różnych porach roku. Jedna część przypadnie na zimę, kiedy dostępność świeżych owoców i warzyw jest nieco mniejsza, a druga na późne lato lub jesień. Chodzi o sprawdzenie, czy sezonowe zmiany w diecie mogą wpływać na aktywność bakterii.

Łącznie udział jednej osoby potrwa około dwóch miesięcy, ale ten czas rozłożymy na dwa sezony. Uczestnicy będą zapraszani do naszej katedry na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Po zakończeniu otrzymają również wyniki swoich badań. Kompletujemy sprzęt niezbędny do badań. Mam nadzieję, że wkrótce będziemy gotowi i będziemy mogli zaprosić pierwsze osoby.

Wcześniej odkryła Pani zaskakujące różnice w bakteriach jelitowych między mieszkańcami miast a społecznościami prowadzącymi tradycyjny styl życia. Co pokazały te badania?

Razem z moją współpracowniczką dr Rebeccą Brittain przeanalizowałyśmy wyniki wcześniejszych badań z różnych populacji. Chciałyśmy sprawdzić, czy bakterie zdolne do recyklowania estrogenów różnią się między mieszkańcami miast a ludźmi prowadzącymi bardziej tradycyjny styl życia. Okazało się, że tak, ale wyniki były nieoczywiste.

Mieszkańcy populacji miejskich mają większą aktywność bakterii związanych z estrogenami. To zaskakujące, ponieważ ogólna różnorodność bakterii jelitowych jest zwykle większa w społecznościach prowadzących tradycyjny styl życia. Wraz z urbanizacją ta różnorodność spada.

Tymczasem w przypadku bakterii, które mogą ponownie wprowadzać estrogeny do organizmu, zaobserwowałyśmy odwrotną zależność. Nie wiemy jeszcze, dlaczego tak jest. Być może znaczenie mają różnice w diecie czy aktywności fizycznej. Właśnie dlatego chcemy uwzględnić te czynniki w nowym projekcie.

Zastanawiam się również, czy takie różnice mogą mieć znaczenie dla coraz wcześniejszego dojrzewania dziewczynek w krajach, gdzie dominuje miejski styl życia. Ale podkreślam, że na razie tego nie wiemy. To jedna z możliwości, którą warto rozważyć.

Podczas doktoratu na Harvardzie badała Pani kobiety pracujące w gospodarstwach rolnych w Beskidzie Wyspowym. Jak udało się Pani zainteresować amerykańskich naukowców polską wsią i co odkryliście?

Kiedy zaczęłam doktorat na Harvardzie, interesował mnie wpływ aktywności fizycznej na płodność kobiet. Wiedzieliśmy już wtedy, że bardzo intensywne uprawianie sportu może prowadzić do zaburzeń cyklu menstruacyjnego.

Problem polegał na tym, że sportsmenki często jednocześnie traciły masę ciała. Trudno więc było ustalić, czy zmiany hormonalne wynikają z samej aktywności fizycznej, czy z utraty wagi. Mój promotor powiedział, że najlepiej byłoby zbadać kobiety, które ciężko pracują fizycznie, ale nie tracą masy ciała.

Wtedy odpowiedziałam, że znam taką populację. Wcześniej, podczas przygotowywania pracy magisterskiej, mieszkałam w Beskidzie Wyspowym. Obserwowałam życie tamtejszych kobiet i wiedziałam, że ciężko pracują podczas żniw czy wykopków. Napisałam projekt, otrzymałam grant z amerykańskiej fundacji i rozpoczęłam badania w Polsce.

Okazało się, że kobiety podczas intensywnych prac rolnych nie tylko nie traciły masy ciała, ale niektóre nawet przybierały na wadze. Ciężko pracowały, a więc były głodne i dużo jadły. Sama ciężka praca fizyczna, nawet bez utraty masy ciała, obniżała poziom hormonów i owulację. To ważne, ponieważ kobieta, która pracuje fizycznie albo uprawia sport może mieć pozornie normalny cykl menstruacyjny, nie chudnąć, a mimo to mieć mniejsze szanse na zajście w ciążę.

Z drugiej strony aktywność fizyczna ma znaczenie dla profilaktyki raka piersi, między innymi dlatego, że obniża poziom hormonów płciowych.

Nigdy nie uważałam przy tym, że badamy wyłącznie polski problem. Interesowało mnie szersze pytanie: jak ciężka praca fizyczna wpływa na organizm kobiety? Polska wieś była miejscem, w którym mogłam znaleźć odpowiedź.

Niedawno dołączyła Pani do Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk, której członkami byli Einstein i Darwin. Podobno prawie skasowała Pani wiadomość o wyróżnieniu. Dlaczego?

To było ogromne zaskoczenie. Dostaję bardzo wiele zaproszeń do różnych czasopism, na konferencje i do organizacji naukowych. Niestety, mnóstwo z nich pochodzi od tak zwanych drapieżnych czasopism i organizatorów konferencji, którzy działają na granicy oszustwa albo wręcz dopuszczają się oszustw.

Dlatego początkowo chciałam tę wiadomość usunąć. Nie wiem, jakim cudem ją otworzyłam. Zaskoczenie było tym większe, że do Akademii nie składa się aplikacji. Jej członkowie sami wybierają nowe osoby. Nie przepadam za wydarzeniami, podczas których wręcza się wyróżnienia, więc zakładałam, że nie pojadę. Ale rodzina mnie przekonała. I bardzo dobrze, bo to było niezwykle przyjemne doświadczenie.

Jednym z najbardziej niezwykłych momentów było podpisanie księgi członków Akademii. Uroczystość odbywała się na Harvardzie, w ogromnej sali wykładowej na około tysiąc osób. Każdy nowy członek wychodził na scenę i podpisywał księgę, którą wcześniej podpisywali między innymi Edison, Franklin i Darwin. To było naprawdę miłe.

W Stanach Zjednoczonych członkostwo w tej Akademii jest ogromnym wyróżnieniem. Ale niekoniecznie tylko to otwiera możliwości nowej współpracy naukowej. Badacze z USA są bardzo otwarci na międzynarodowe kolaboracje, ale najlepiej nawiązywać kontakty osobiście. Dlatego tak ważne jest branie udziału w dobrych konferencjach międzynarodowych i pokazywanie wyników własnych badań. Niestety, w Polsce często trudno zdobyć fundusze na konferencyjne wyjazdy. A szkoda, bo bez tego nawiązanie współpracy z najlepszymi ośrodkami badawczymi jest często niemożliwe.

Polskie uczelnie często słyszą zarzut, że zbyt rzadko zamieniają odkrycia w produkty. Pani badania mogą zainteresować firmy farmaceutyczne. Czy każdy naukowiec powinien myśleć o komercjalizacji swoich odkryć?

Nie każde badanie musi prowadzić do komercjalizacji czegokolwiek. Nie każde badanie kończy się wytworzeniem produktów. Nie każde nawet musi mieć zastosowanie praktyczne.

Istnieje bardzo dużo badań podstawowych, które prowadzimy po prostu po to, żeby coś nowego poznać. Czasami dopiero po wielu latach okazuje się, że wyniki takich badań mają ogromne znaczenie i mogą prowadzić do przełomowych odkryć. Ja cieszę się, że moje badania mogą mieć znaczenie dla zdrowia, ale nie tworzę żadnego produktu. Nigdy nie interesowała mnie współpraca z przemysłem po to, żeby opracować konkretne rozwiązanie. Wolałam poświęcać czas na badania naukowe. Ale, oczywiście, nie mówię nie. Być może nasz aktualny projekt przyniesie wyniki, które dadzą się przełożyć na skuteczne suplementy?

Oczywiście, na uczelniach istnieją możliwości komercjalizacji. Na Uniwersytecie Jagiellońskim są osoby, które mają w tej dziedzinie ogromne osiągnięcia. Ale nie wszyscy naukowcy muszą zajmować się tworzeniem produktów.

Nie należy krytykować tych, którzy prowadzą badania podstawowe. Przecież właśnie z takich badań często rodzą się odkrycia, za które później przyznaje się Nagrody Nobla. Myślę, że w Polsce istnieje duże niezrozumienie roli badań podstawowych.

Przemysł również powinien zatrudniać naukowców i szukać współpracy z uczelniami. Jeżeli przedsiębiorstwo dostrzega w jakimś odkryciu potencjał biznesowy, inicjatywa może wyjść właśnie od niego.

Sztuczna inteligencja jest skuteczniejsza od człowieka w wykrywaniu arytmii serca

Sztuczna inteligencja jest skuteczniejsza od człowieka w wykrywaniu arytmii serca

Sztuczna inteligencja popełnia 14 razy mniej błędów niż człowiek w potwierdzaniu krytycznych przypadków arytmii serca na podstawie analizy danych EKG – dowodzi badanie naukowe DRAI MARTINI, którego wyniki zostały zaprezentowane na ESC Congress 2024, największej konferencji kardiologicznej w Europie. W badaniu uczestniczyło ponad 50 kardiologów z Europy i USA, w tym z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Reklama

ZOBACZ RÓWNIEŻ

Reklama
Reklama