Einstein, Darwin, Szymborska, a teraz Grażyna Jasieńska. Profesorka z UJ dołącza do Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk

Przed nią do akademii należało tylko dwóch naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jasieńska jest pierwszą kobietą z tej uczelni w tym gronie. Yale News opisało jej 20-letnią współpracę z antropologiem Richardem Bribiescasem, którego profesorka poznała na Harvardzie w połowie lat 90. Dzięki tej współpracy doktoranci z Krakowa jeżdżą do laboratorium na Yale, a studenci z Yale przyjeżdżają na badania do Polski.

Z polskiej wsi na Harvard

Jasieńska ukończyła biologię na Uniwersytecie Jagiellońskim, a tytuł magistra i doktorat z antropologii biologicznej zdobyła na Harvardzie. W pracy doktorskiej badała, jak ciężka praca fizyczna, na przykład w gospodarstwie rolnym, wpływa na płodność kobiet. Na tym samym programie studiował wtedy Richard Bribiescas. Oboje mieli wspólnego promotora.

- Grażyna opublikowała na podstawie tych badań kilka niesamowitych artykułów. Równocześnie zgromadziła niezwykle bogatą bazę danych demograficznych z polskich wsi – wspomina Bribiescas w rozmowie z Yale News. Polska wieś na długo została w laboratorium profesorki. W Beskidzie Wyspowym Jasieńska założyła ośrodek badawczy Mogielica Human Ecology Study Site. Od ponad 35 lat jej zespół prowadzi tam długoterminowe badania płodności i zdrowia.

Kraków–Yale. Wymiana na 20 lat

Po doktoratach każde z nich poszło własną drogą. Jasieńska odbyła na Harvardzie staż podoktorski i wróciła na Uniwersytet Jagielloński, a Bribiescas w 1998 roku zaczął pracę na Yale. Kilka lat później jedna z doktorantek amerykańskiego profesora chciała prowadzić badania blisko tematów Jasieńskiej. Bribiescas zachęcił ją do wyjazdu do Krakowa. Ta podróż dała początek współpracy, która trwa do dziś.

- Kilku moich studentów pojechało na badania do Polski, a Grażyna wysyłała swoich studentów na Yale. To piękna wymiana nauki i naukowców – mówi Bribiescas dla Yale News.

- Nasza współpraca miała ogromne znaczenie dla karier moich doktorantów i młodszych współpracowników. Dała im cenne doświadczenie laboratoryjne i badawcze, szansę, by korzystać ze środowiska akademickiego Yale, a także nawiązać długoletnią współpracę zawodową i przyjaźnie – podkreśla Jasieńska.

W latach 2010–2018 profesorka sama współpracowała z Wydziałem Antropologii Yale, najpierw jako visiting fellow, a potem jako senior research scientist. Owocna współpraca przyniosła wyróżnienie także amerykańskiemu partnerowi. Bribiescas trafił niedawno do Polskiej Akademii Umiejętności jako członek zagraniczny. Kryteria dla takich kandydatów są szczególnie wysokie, bo ich dorobek musi wnosić wkład w polską naukę.

Akademia Einsteina i Mandeli

Amerykańska Akademia Sztuk i Nauk powstała w 1780 roku, w czasie rewolucji amerykańskiej. Przez prawie 250 lat przyjęła ponad 14 tys. osób, w tym 250 laureatów Nagrody Nobla i 60 laureatów Nagrody Pulitzera.

Członkami akademii byli uczeni, jak Albert Einstein, Charles Darwin, Niels Bohr i Dmitrij Mendelejew, artyści, jak Pablo Picasso, Duke Ellington i Paul McCartney, a także Nelson Mandela. Polskę reprezentowali tam m.in. Wisława Szymborska, Andrzej Wajda i Zbigniew Brzeziński.

Z Uniwersytetu Jagiellońskiego do akademii należeli dotąd tylko lingwista Jerzy Kuryłowicz (w latach 1965–1978) i socjolog Piotr Sztompka (od 1996 roku). Tegoroczny nabór ma też wyjątkowy charakter. Prezeska akademii Laurie Patton nazwała go uczczeniem 250. rocznicy powstania Stanów Zjednoczonych.

Książka z Harvardu i lista Stanforda

Specjalizacją Jasieńskiej jest biologia człowieka. Profesorka bada m.in., co decyduje o płodności, jak wygląda zdrowie uchodźców i jak wiedza o ewolucji może pomóc w zdrowiu publicznym. Napisała książkę „The Fragile Wisdom: An Evolutionary View on Women’s Biology and Health”, którą wydało Harvard University Press. Współtworzyła też serię artykułów w „The Lancet” o ewolucyjnym spojrzeniu na zdrowie publiczne. To pierwsza seria na ten temat w tym prestiżowym piśmie medycznym.

Od 2021 roku profesorka figuruje na liście 2 proc. najbardziej wpływowych naukowców świata, którą przygotowuje Uniwersytet Stanforda. W 2024 roku otrzymała nagrodę rektora UJ Laur Jagielloński i dołączyła do Polskiej Akademii Umiejętności jako członkini korespondentka. Kieruje Katedrą Zdrowia Środowiskowego UJ CM. Jest też współzałożycielką i prezeską Fundacji Zdrowia Publicznego Salus Publica, która wspiera społeczności wiejskie.

Jak nowoczesne życie zmienia gospodarkę hormonalną

Od pytań o zdrowie kobiet z polskiej wsi profesorka doszła do badań hormonów w skali całego świata. W kwietniu 2026 roku pismo naukowe PNAS opublikowało badanie, którego współautorami są Jasieńska i Bribiescas. Główną autorką jest Rebecca Brittain, dawna stażystka podoktorska Yale i UJ CM. Zespół przeanalizował dane o mikrobiomie jelitowym z 24 populacji na czterech kontynentach: od myśliwych-zbieraczy z Botswany i Tanzanii, przez rolników z Malawi i Wenezueli, po mieszkańców Filadelfii i St. Louis.

Mikrobiom jelitowy to bakterie w przewodzie pokarmowym, które wpływają m.in. na odporność i trawienie. Część z nich rozkłada estrogen, który organizm wydala do jelit, i zawraca go do krwi. Wyniki pokazują, że mikrobiom mieszkańców krajów przemysłowych ma nawet siedem razy większą zdolność do zawracania estrogenu do krwi niż mikrobiom ludzi z populacji, które żyją tradycyjnie. U niemowląt, które piją mieszankę mleczną, ta zdolność jest dwa–trzy razy wyższa niż u dzieci, które mama karmi piersią. Badacze wnioskują, że różnice mają początek już w niemowlęctwie.

Estrogen wpływa na płodność, wzrost i rozwój, a także na ryzyko raka piersi i jajnika. Autorzy badania zastrzegają, że potrzebują kolejnych analiz, by ocenić, czy intensywniejsze zawracanie estrogenu szkodzi zdrowiu, czy mu służy. Jasieńska już planuje następny krok. Chce lepiej poznać estrobolom, czyli tę część bakterii jelitowych, która rozkłada estrogen.

- Estrogeny wpływają na wiele aspektów fizjologii i zdrowia, a mimo to nie wiemy, czy estrobolom odgrywa ważną rolę w dojrzewaniu płciowym, wzroście w dzieciństwie, rozrodzie i ryzyku raka piersi. Dzięki grantowi z Narodowego Centrum Nauki rozpoczynamy projekt, który da odpowiedź na część tych ważnych pytań – zapowiada profesorka.

Nauka bez granic

Jasieńska podkreśla, że w jej dziedzinie praca ponad podziałami państwowymi to podstawa. - W antropologii biologicznej współpraca międzynarodowa ma kluczowe znaczenie. Pozwala nam pracować z różnymi populacjami, co poszerza naszą wiedzę o wielu aspektach biologii człowieka, zdrowia i chorób – mówi. - Nauki nie powinny ograniczać granice państw. Współpraca międzynarodowa jest niezbędna, by rozwijać wiedzę, wzmacniać społeczności naukowe i tworzyć szanse dla kolejnego pokolenia badaczy – dodaje w rozmowie z Yale News.