Najbogatsi ludzie nie boją się utraty pieniędzy. Boją się utraty kontroli nad tym, co stworzyli

Przedsiębiorca, który przez trzydzieści lat budował firmę, w pewnym momencie staje przed pytaniem, na które nie ma gotowej odpowiedzi: co stanie się z tym wszystkim, kiedy go zabraknie? – Najzamożniejsi często nie potrzebują kolejnej osoby, która pokaże im, jak zwiększyć zysk. Potrzebują partnera, który pomoże uporządkować złożoną rzeczywistość i zapewnić ciągłość tego, co stworzyli.

Im większy majątek, tym większa odpowiedzialność

Skala majątku zmienia sposób podejmowania decyzji. – Przy majątku wartym kilka milionów złotych pewne decyzje można podejmować intuicyjnie. Kiedy mamy kilkanaście spółek, nieruchomości w różnych krajach, portfel inwestycyjny i kilkunastu członków rodziny, każda decyzja uruchamia cały łańcuch konsekwencji – wyjaśnia Aleksander Widawski.

Zmiana rezydencji podatkowej, zakup nieruchomości za granicą, przekazanie udziałów dzieciom czy sprzedaż spółki mogą mieć skutki w kilku systemach prawnych jednocześnie. Dlatego w świecie dużych majątków największą wartością nie zawsze jest znalezienie najbardziej opłacalnego rozwiązania. – Czasami jest nią uniknięcie jednego kosztownego błędu – podkreśla Widawski.

Sukcesja zaczyna się od rozmowy, nie od dokumentu

Najtrudniejsze w sukcesji bywa nie prawo, lecz rodzina. Widawski opisuje typową sytuację: założyciel chce przekazać biznes dzieciom, ale jedno z nich pracuje w firmie od piętnastu lat, drugie jest artystą mieszkającym za granicą, a trzecie woli sprzedać udziały i inwestować samodzielnie. – Ojciec zakłada, że wszyscy będą kontynuowali jego dzieło. Tyle że nikt wcześniej nie zapytał dzieci, czy rzeczywiście tego chcą.

Nawet sprawiedliwość bywa rozumiana różnie: dla seniora oznacza równe udziały, dla syna, który poświęcił firmie połowę życia, wynagrodzenie za zaangażowanie. – Rolą dobrego doradcy nie jest rozstrzyganie takich sporów za rodzinę. Jest nią stworzenie struktury, która uwzględni różne interesy, zanim różnice zdań przerodzą się w konflikt mogący zagrozić przedsiębiorstwu. Można przygotować wzorowy statut fundacji rodzinnej, ale żaden dokument nie zastąpi uczciwej rozmowy między ludźmi – mówi Prezes JWW.

Fundacja rodzinna: ważne narzędzie, ale nie magiczne rozwiązanie

Polska fundacja rodzinna miała być odpowiedzią na te obawy o ciągłość i kontrolę nad majątkiem. Zdaniem Widawskiego rzeczywiście nią jest, pod warunkiem że nie traktuje się jej jak panaceum. – Fundacja rodzinna pozwala oddzielić własność majątku od korzyści, jakie z niego płyną dla rodziny i zbudować zasady jego długoterminowego zarządzania. Widzę jednak niebezpieczne uproszczenie w traktowaniu jej wyłącznie jako instrumentu podatkowego.

Punktem wyjścia powinien być cel, a nie oszczędność. – Podczas pierwszej rozmowy ważniejsze od pytania, ile można zaoszczędzić na podatkach, powinno być pytanie, jaki cel ma realizować majątek przez następne dwadzieścia czy pięćdziesiąt lat. Czy rodzina chce zachować firmę? Finansować edukację kolejnych pokoleń? Wspierać przedsięwzięcia biznesowe dzieci? Dopiero odpowiedzi na te pytania pozwalają właściwie zaprojektować strukturę.

Podobnie ocenia rolę podatków. – Pozostają istotnym elementem zarządzania majątkiem, ale coraz większe znaczenie mają stabilność, zgodność z przepisami i długoterminowa przewidywalność. Jeśli struktura przynosi krótkoterminową oszczędność, ale naraża rodzinę na wieloletni spór albo ryzyko regulacyjne, trudno uznać ją za dobre rozwiązanie.

Po sprzedaży firmy zaczyna się nowy etap

Szczególnie wrażliwym momentem jest sprzedaż przedsiębiorstwa. Właściciel, który przez lata zarządzał firmą produkcyjną, sprzedaje ją międzynarodowemu inwestorowi i następnego dnia budzi się z pytaniem: co teraz? – Przez całe życie był przedsiębiorcą. Teraz stał się inwestorem zarządzającym prywatnym kapitałem. To dwie zupełnie różne role – mówi Widawski. Pojawia się pytanie o dywersyfikację majątku i zabezpieczenie rodziny, a przede wszystkim o to, jak sprawić, żeby jednorazowy sukces biznesowy stał się trwałym bezpieczeństwem kolejnych pokoleń.

Majątek bez granic, doradztwo bez luk

Polskie fortuny coraz częściej wychodzą poza granice kraju. – Polska przedsiębiorczość dojrzała. Mamy firmy, które skutecznie konkurują na międzynarodowych rynkach, i rodziny, których majątek jest rozproszony między kilkoma państwami – zauważa. Przedsiębiorca mieszkający w Polsce może mieć nieruchomość we Włoszech, udziały w niemieckiej spółce, inwestycje w USA i dzieci studiujące w Wielkiej Brytanii. – Z perspektywy prawa i podatków to bardzo złożony układ. Trzeba rozumieć, jak decyzja podjęta w Warszawie wpłynie na sytuację podatkową w Madrycie, Londynie czy Nowym Jorku.

Dlatego JWW jest członkiem międzynarodowej sieci Alliott Global Alliance, zrzeszającej niezależne firmy doradcze, prawne i księgowe, która daje dostęp do ekspertów w ponad stu jurysdykcjach. – Klient może prowadzić projekt przez jednego partnera, który koordynuje specjalistów w poszczególnych państwach. Najgorsza sytuacja pojawia się wtedy, gdy każdy doradca patrzy wyłącznie na własną jurysdykcję. Rozwiązanie korzystne podatkowo w jednym kraju może rodzić poważne konsekwencje w drugim.

Zaufanie, dyskrecja i odwaga powiedzenia „nie”

Świat największych majątków jest, wbrew pozorom, zaskakująco pragmatyczny. – Najbardziej doświadczeni przedsiębiorcy nie oczekują marmurowych biur i wielkich deklaracji. Cenią swój czas. Chcą konkretów, przewidywalności i ludzi, którzy rozumieją ich sytuację bez konieczności tłumaczenia wszystkiego od początku – mówi Widawski. Zaufanie buduje się latami: konsekwencją, dyskrecją i umiejętnością powiedzenia klientowi rzeczy, których niekoniecznie chce usłyszeć. – W pracy z dużym kapitałem odwaga powiedzenia „nie” bywa cenniejsza niż umiejętność znalezienia sposobu, żeby powiedzieć „tak”.

Jako firma rodzinna JWW zna te dylematy także od środka. – W firmie rodzinnej własność splata się ze wspólną historią, emocjami i ambicjami. Dochodzi do tego odpowiedzialność za ludzi i reputację budowaną przez lata. Decyzje dotyczące własności dotykają relacji między pokoleniami. Nie istnieje jeden idealny model sukcesji dla wszystkich rodzin. Rozwiązanie musi odpowiadać ich wartościom, kulturze i rzeczywistym potrzebom.

Do czego służy majątek

Wraz ze wzrostem majątku zmienia się definicja sukcesu. – Na początku chodzi o rozwój firmy, skalę działalności, wyniki finansowe. Później coraz częściej pojawia się pytanie, co po człowieku pozostanie – mówi Widawski. Po przekroczeniu pewnego poziomu pieniądze stają się przede wszystkim narzędziem, a kluczowe jest pytanie, do czego mają służyć: dać dzieciom wolność wyboru, utrzymać rodzinny biznes przez kolejne pięćdziesiąt lat czy wesprzeć ważne społecznie przedsięwzięcia.

To właśnie tu wraca wątek kontroli, rozumianej nie jako władza nad firmą, lecz pewność, że to, co zbudowane, przetrwa zgodnie z wolą założyciela. – Prawdziwym luksusem nie zawsze jest możliwość kupienia czegokolwiek. Czasem jest nim spokojny sen i świadomość, że rodzina jest zabezpieczona, firma będzie funkcjonowała niezależnie od założyciela, a kolejne pokolenie otrzyma nie tylko kapitał, ale również mądre zasady zarządzania nim. Ostatecznie największym osiągnięciem przedsiębiorcy może być nie samo zbudowanie fortuny, lecz stworzenie czegoś, co przetrwa znacznie dłużej niż on sam.